Vermoeidheid

Iedereen is weleens moe. Maar extreme vermoeidheid die niet overgaat na een goede nacht slapen, is een ander verhaal. Je kunt je dagelijkse taken nauwelijks meer aan, concentreren lukt niet en rust helpt amper. Dit artikel legt uit wat de meest voorkomende oorzaken zijn, welke signalen wijzen op iets ernstigs en wat je zelf kunt doen.

Inhoudsopgave

• Wanneer is vermoeidheid extreem?
• Wat kan extreme vermoeidheid veroorzaken?
• Welke ziektes geven extreme vermoeidheid?
• Wat zijn de alarmsignalen bij vermoeidheid?
• Wanneer naar de huisarts?
• Wat kun je zelf doen bij extreme vermoeidheid?
• Rol van vitamines en mineralen

Wanneer is vermoeidheid extreem?

Gewone vermoeidheid verdwijnt na rust of een goede nachtrust. Extreme vermoeidheid doet dat niet. Je bent ook na slapen niet uitgerust, dagelijkse activiteiten kosten buitensporig veel energie en de klachten houden weken of maanden aan.

Artsen spreken van chronische vermoeidheid als de klachten langer dan zes maanden aanhouden zonder duidelijke oorzaak. Het Chronisch Vermoeidheid Syndroom (ME/CVS) is een specifieke aandoening waarbij extreme vermoeidheid gepaard gaat met klachten als spierpijn, concentratieproblemen en een gevoel van onwelbevinden na inspanning dat niet verdwijnt met rust. Er bestaat momenteel geen biologische biomarker voor de diagnose: die is gebaseerd op klinische symptoomcriteria na uitsluiting van andere aandoeningen.¹Maksoud, R. et al. (2023). Biomarkers for myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome (ME/CFS): a systematic review. BMC Medicine, 21, 189. doi.org/10.1186/s12916-023-02893-9

Vermoeidheid na een infectie zoals griep of COVID-19 kan weken tot maanden aanhouden, ook als het virus zelf allang verdwenen is. Dit wordt post-infectieuze vermoeidheid of, na COVID-19, long-COVID genoemd.

Wat kan extreme vermoeidheid veroorzaken?

Vermoeidheid kent zelden een enkelvoudige oorzaak. Thuisarts.nl, de publiekswebsite van het Nederlands Huisartsen Genootschap, onderscheidt vier hoofdcategorieen.

Leefstijl en levenssituatie vormen de meest voorkomende oorzaak. Problemen thuis of op het werk, verlies van een naaste, slaaptekort, weinig bewegen, ongezond eten en overmatig alcohol- of drugsgebruik putten het lichaam langzaam uit. Ook nachtdiensten en wisselende werktijden verstoren het slaap-waakritme en geven chronische vermoeidheidsklachten.

Mentale oorzaken spelen een minstens even grote rol. Veel piekeren, aanhoudende spanning en angstklachten kosten enorm veel energie. Overspanning en burn-out zijn veelvoorkomende oorzaken van extreme vermoeidheid bij werkenden. Een depressie gaat bijna altijd gepaard met ernstige vermoeidheid en weinig energie.

Lichamelijke aandoeningen kunnen vermoeidheid veroorzaken of verergeren. Bijna elke ziekte geeft in meer of mindere mate vermoeidheid. Pijn, door welke oorzaak dan ook, leidt tot slecht slapen en daarmee tot uitputting. Bijwerkingen van medicijnen, met name antihistaminica, bètablokkers en bepaalde antidepressiva, zijn eveneens een bekende oorzaak.

Post-infectieuze vermoeidheid na een virus zoals griep, pfeiffer of COVID-19 kan weken tot maanden aanhouden, ook als het virus zelf allang verdwenen is.

Welke ziektes geven extreme vermoeidheid?

Een trage schildklier (hypothyreoïdie) is een van de meest gediagnosticeerde oorzaken van aanhoudende vermoeidheid, zeker bij vrouwen boven de veertig. De schildklier reguleert de stofwisseling; als die te langzaam werkt, heeft het lichaam niet genoeg energie.

Bloedarmoede (anemie) door een tekort aan ijzer of vitamine B12 vermindert de zuurstoftoevoer naar organen en spieren, wat leidt tot uitputting. IJzertekort komt veel voor bij vrouwen met zware menstruatie en bij mensen met een plantaardig dieet.

Diabetes (suikerziekte) veroorzaakt extreme vermoeidheid door wisselende bloedsuikerspiegels. Zowel te hoge als te lage bloedsuikers putten het lichaam uit.

Hart- en vaatziekten, waarbij het hart minder goed bloed rondpompt, geven vermoeidheid die toeneemt bij inspanning. Boezemfibrilleren is een bekende oorzaak van plotselinge uitputting.

ME/CVS (Chronisch Vermoeidheid Syndroom) is een complexe aandoening waarbij extreme vermoeidheid langer dan zes maanden aanhoudt en niet verklaard wordt door een andere diagnose. Naast uitputting zijn concentratieproblemen, spierpijn en een niet uitgerust gevoel na slapen kenmerkend.

Kanker en auto-immuunziekten zoals reuma of MS kunnen ook extreme vermoeidheid geven, maar gaan doorgaans gepaard met andere opvallende klachten. Vermoeidheid als enig symptoom van kanker is zeldzaam, maar rechtvaardigt bij twijfel altijd een bezoek aan de huisarts.

Wat zijn de alarmsignalen bij vermoeidheid?

De meeste vermoeidheid gaat vanzelf over of heeft een duidelijke, onschuldige oorzaak. Een aantal signalen wijst echter op iets dat medische aandacht verdient. Neem contact op met de huisarts als de vermoeidheid gepaard gaat met een of meer van de volgende klachten.

Ongewild gewichtsverlies zonder dat je op dieet bent is een van de belangrijkste alarmsignalen. Nachtelijk zweten dat je kleding of beddengoed doorweekt is dat ook. Verminderde eetlust die langer dan een week aanhoudt, verdient aandacht.

Veranderingen in de ontlasting, zoals bloed bij de ontlasting of dunne waterige ontlasting, zijn reden om snel de huisarts te bellen. Kortademigheid in rust of bij minimale inspanning, hartkloppingen en zwelling van lymfeklieren in hals of oksels zijn eveneens alarmerend.

Aanhoudende somberheid, wanhoop of verlies van interesse in alles wat je normaal leuk vindt zijn signalen van een depressie, waarvoor behandeling beschikbaar is. Bel de huisarts ook als de extreme vermoeidheid langer dan een maand aanhoudt zonder duidelijke verklaring.

Wanneer naar de huisarts?

Bel de huisarts als de vermoeidheid langer dan een maand aanhoudt zonder dat je weet waar het vandaan komt. Bel ook als er een of meer alarmsignalen aanwezig zijn zoals hierboven beschreven.

De huisarts zal je uitvragen over de duur, ernst en bijkomende klachten. Bij twijfel volgt een lichamelijk onderzoek en eventueel bloedonderzoek. Daarmee kunnen een trage schildklier, bloedarmoede, diabetes, vitamine D-tekort en andere oorzaken worden uitgesloten of vastgesteld. Heb je alleen vermoeidheid zonder andere klachten, dan is de kans klein dat bloedonderzoek een oorzaak vindt, maar bespreek dat met de huisarts.

Wat kun je zelf doen bij extreme vermoeidheid?

Ga na of je een van de bekende oorzaken herkent. Slaap je te weinig of onregelmatig? Heb je veel stress? Beweeg je weinig? Eet je ongezond? Elk van deze factoren is aanpasbaar en kan een groot verschil maken.

Een vast slaap-waakritme helpt aanzienlijk. Sta op dezelfde tijd op, ook in het weekend. Zet schermen een uur voor het slapengaan uit. Avondblootstelling aan kunstlicht onderdrukt de aanmaak van melatonine en verstoort het inslapen, zo blijkt uit een meta-analyse van gecontroleerde laboratoriumstudies.²Cajochen, C. et al. (2022). Influence of evening light exposure on polysomnographically assessed night-time sleep: A systematic review with meta-analysis. Journal of Sleep Research, 31(3). doi.org/10.1177/14771535221078765 Vermijd cafeïne na 14.00 uur.

Bewegen helpt tegen vermoeidheid, ook als je moe bent. Begin klein: een dagelijkse wandeling van twintig minuten heeft al effect. Bouw rustig op en forceer niets, zeker niet als je mogelijk ME/CVS hebt, want bij die aandoening kan overbelasting de klachten verergeren.

Pak mentale oorzaken aan. Piekeren, spanning en somberheid zijn aanpasbaar met de juiste hulp. Praat erover met je huisarts, die je kan doorverwijzen naar een praktijkondersteuner of psycholoog. Bij burn-out of depressie is professionele begeleiding belangrijk en effectief.

Rol van vitamines en mineralen bij vermoeidheid

Een tekort aan bepaalde vitamines en mineralen kan direct bijdragen aan extreme vermoeidheid. De meest voorkomende tekorten die vermoeidheid geven zijn vitamine D, vitamine B12, ijzer en magnesium.

Vitamine D-tekort komt in Nederland veel voor, zeker in de winter. IJzertekort leidt tot bloedarmoede met als gevolg uitputting, bleekheid en kortademigheid. Vitamine B12-tekort, veel voorkomend bij veganisten en ouderen, geeft vermoeidheid, tintelingen en concentratieproblemen. Een tekort aan magnesium kan leiden tot spierkrampen, slaapproblemen en aanhoudende moeheid.

Of je een tekort hebt, is alleen betrouwbaar vast te stellen via bloedonderzoek bij de huisarts. Suppleteer niet op goed geluk want te veel van bepaalde vitamines kan schadelijk zijn. Laat je eerst testen voordat je supplementen gaat slikken.